(जलवायु परिवर्तनको मौन संकट र कोशी, गण्डकी अनि कर्णालीका डल्फिनको पुकार)
हामी जब जलवायु परिवर्तनका कुरा गर्छौँ, हाम्रा आँखा अगाडि डढेलोले सखाप भएका जङ्गल, पग्लिँदै गरेका काला हिमाल, फुटेका हिमताल वा खडेरीले धाँजा फाटेका खेतहरू आउँछन्। तर, यिनै आँखाले देखिने दृश्यहरूभन्दा पर—हामीलाई जीवन दिने नदीहरूको नीलो छातीभित्र एउटा मौन र भयावह त्रासदी चलिरहेको छ, जसकातर्फ हाम्रो ध्यान अझै जान सकेको छैन।
हाम्रा नदीहरू केवल बगिरहेका पानीका धारा मात्र होइनन्; तिनको आफ्नै धड्कन हुन्छ, तिनले पनि सास फेर्छन्। तर, पछिल्लो समय जलवायु परिवर्तन र मानिसको चरम लापरवाहीका कारण हाम्रा नदीहरूको सास क्रमैसँग घुटिन थालेको छ।
विश्वभरका २१ हजारभन्दा बढी नदीहरूमा गरिएको एक दीर्घकालीन अध्ययनले डरलाग्दो तथ्य बाहिर ल्याएको छ—अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा झन्डै ७९ प्रतिशत नदीहरूमा अक्सिजनको मात्रा निरन्तर घट्दै गएको छ। यसको सीधा कारण हो—संसारभर पानीको तापक्रम बढ्नु। जति पानी तातो हुँदै जान्छ, त्यसले अक्सिजन अड्याएर राख्ने क्षमता गुमाउँदै जान्छ।
नेपालका तीन नदी प्रणाली: जीवन दिने नदीमै संकट
नेपाल हिमालबाट निस्किएका कञ्चन नदीहरूको देश हो। पूर्वको विशाल कोशी, मध्यभागको गण्डकी र पश्चिमको अविरल कर्णाली—यी नदीहरू केवल भूगोलका रेखा मात्र होइनन्, यी हाम्रा पुर्खाको सभ्यता, संस्कृति र करोडौँ नेपालीको छाक टार्ने आधार हुन्। तर आज यिनै नदीहरू आफ्नै अस्तित्वका लागि संघर्ष गरिरहेका छन्।
कोशीको छटपटी: पूर्वको जीवनरेखा मानिने कोशी नदी तराईतिर झर्दै गर्दा उद्योगका विषाक्त रसायन, सहरको ढल र गिटी-बालुवाको दोहनले गन्धिन थालेको छ। पानीमा अक्सिजन घट्दा र लेउ भरिँदा कोशीका रैथाने माछाहरू एकाएक हराउन थालेका छन्।
गण्डकी र घडियालको दुःख: गण्डकी र नारायणी क्षेत्रमा बग्ने कञ्चन पानीमा आज सहरी फोहोर र प्लाष्टिकको बाक्लो पत्र छ। यसले गर्दा नदीको प्राकृतिक सन्तुलन बिग्रिएको छ र नारायणीमा पाइने दुर्लभ घडियाल गोहीहरूले आफ्नो प्राकृतिक बासस्थान गुमाउँदै गएका छन्।
कर्णाली र डल्फिनको अन्तिम पुकार: कर्णाली नेपालको सबैभन्दा स्वच्छ र निरन्तर बगिरहेको नदी हो। कैलाली र बर्दियाको रानीजमरा-कुलरिया क्षेत्र आसपास कर्णालीका उर्लिँदा भेलहरूमा पानी माथि उफ्रिने मिठा पानीका डल्फिन (सोँस) देखिनु कुनै बेला सामान्य मानिन्थ्यो। तर आज घट्दो अक्सिजन, न्यानो हुँदै गएको पानी, कुलो र बाँधका कारण रोकिएको बहाव अनि नदी किनारको फोहोरले गर्दा ती निर्दोष डल्फिनहरू पानीभित्रै अक्सिजन नपाएर निस्सासिएका छन्। केही वर्ष अघिसम्म सहजै देखिने डल्फिनहरू आज औँलामा गन्न सकिने अवस्थामा पुग्नु नदीको स्वास्थ्य कति बिग्रिसकेछ भन्ने प्रत्यक्ष प्रमाण हो।
मानवनिर्मित प्रदूषण र दोहोरो मार
हामीले नदीलाई जीवनको स्रोत मान्न छाडेर फोहोर फाल्ने सबैभन्दा सस्तो ठाउँ बनाइदियौँ। सहरको ढल सोझै नदीमा मिसाइएको छ। खेतबारीबाट बगेर आउने रासायनिक मल र कीटनाशकले पानीलाई अक्सिजनविहीन बनाउँछ। जैविक फोहोर कुहाउनका लागि सूक्ष्मजीवहरूले पानीको सबै अक्सिजन खर्च गरिदिन्छन्, अनि परिणाम—माछा र डल्फिनहरू पानीभित्रै सास फेर्न नपाएर छटपटाउँदै मर्दछन्।
जलवायु न्यायको दायरा फराकिलो बनाऔँ
विश्वव्यापी रूपमा कार्बन उत्सर्जन गर्नमा नेपालको योगदान शून्यप्रायः छ। तर यसको सजाय हाम्रा हिमाल, हाम्रा नदी र तिनै नदीमा आश्रित गरिब माझी समुदायले भोग्नुपरिरहेको छ।
त्यसैले, अब नेपालले विश्व मञ्चमा “जलवायु न्याय” को कुरा गर्दा केवल पग्लिएका हिमाल वा बाढी-पहिरोको मात्र होइन, “नदीभित्र निस्सासिएका डल्फिन, घट्दो अक्सिजन र बिग्रिँदो जल-पारिस्थितिक प्रणाली” को मुद्दा पनि प्रखर रूपमा उठाउनुपर्छ।
अबको बाटो: नदीलाई हेर्ने दृष्टिकोण बदलौँ
नदी संरक्षण कुनै सरकारी कागजी नीतिको भरमा मात्र सम्भव छैन। यसका लागि प्रत्येक नागरिक र समुदाय जाग्नुपर्छ:
“एक विद्यालय – एक नदी”: हाम्रा बालबालिकालाई कक्षाकोठामा वातावरणको किताब मात्र पढाउने होइन, स्थानीय खोला र नदी किनारमा लगेर पानीको तापक्रम र सफाइ नाप्न सिकाउनुपर्छ। यसले उनीहरूलाई नदीको अभिभावक बनाउँछ।
वैज्ञानिक निगरानी: हाम्रा मुख्य नदीहरूमा अक्सिजन र तापक्रम नाप्ने प्रविधि तुरुन्त जडान गरी राष्ट्रिय तथ्याङ्क राख्न थाल्नुपर्छ।
नदीको अधिकार: जलविद्युत् वा सिँचाइ आयोजना बनाउँदा नदीलाई पूर्ण रूपमा सुकाउने होइन, जलचरहरू बाँच्न सक्ने न्यूनतम पानीको बहाव अनिवार्य गरिनुपर्छ।
निष्कर्ष:
नदी केवल पानीको भण्डार वा बिजुली निकाल्ने मेसिन होइन, यो आफैँमा एउटा जीवन्त संसार हो।
हामीले सधैँ नदीलाई हेरेर सोध्यौँ “यो नदी कति गहिरो छ?” वा “यसबाट कति मेगावाट बिजुली निस्कन्छ?”
तर अब समय आएको छ, हामीले नदीको छातीमा हात राखेर सोध्नुपर्छ— “हाम्रो नदीभित्रका जीवहरूले कत्तिको सहजताका साथ सास फेरिरहेका छन्?”
यदि नदीले सास फेर्न छाड्यो भने, त्यसको असर माछा वा डल्फिनमा मात्र सीमित रहने छैन। अन्ततः यसले हाम्रा खेत, हाम्रा सहर र हाम्रा भावी पुस्ताको सास पनि रोकिदिनेछ। नदी बचाउनु भनेको वास्तवमा हाम्रै अस्तित्व बचाउनु हो।
कृषि रैबार । १० आश्विन २०८३, शनिबार